[vc_row][vc_column][ultimate_heading main_heading=»Τι είναι ο αναστοχασμός στην εκπαίδευση;»]Ως αναστοχασµός προσδιορίζεται γενικότερα η κριτική εξέταση των πεποιθήσεων του ατόµου και ο έλεγχος από πού αυτές πηγάζουν και προέρχονται µε στόχο την αναθεώρηση µιας εµπειρίας µε βάση την κριτική αποτίµηση εννοιών και αντιλήψεων (Ζαρίφης, 2009).

Ειδικότερα, ο αναστοχασµός της διδακτικής πράξης αποτελεί «µια σύνθετη και πολυεπίπεδη διαδικασία την εξέλιξη της οποίας εµπλέκονται όλες οι προϋπάρχουσες έννοιες για τη µάθηση και οι υποκειµενικές εµπειρίες κάθε εκπαιδευόµενου» (Cornford, 2002, όπως παρατίθεται στο Γιαννακοπούλου, 2008).[/ultimate_heading][vc_column_text]Ως αναστοχασµός προσδιορίζεται γενικότερα η κριτική εξέταση των πεποιθήσεων του ατόµου και ο έλεγχος από πού αυτές πηγάζουν και προέρχονται µε στόχο την αναθεώρηση µιας εµπειρίας µε βάση την κριτική αποτίµηση εννοιών και αντιλήψεων (Ζαρίφης, 2009).

 

Είναι απόλυτα εύλογο κάθε σπουδαστής που επενδύει χρόνο και χρήμα στην εκπαίδευση του να αναρωτιέται για τα οφέλη της.

Όταν η εκπαίδευση είναι κατάλληλα σχεδιασμένη ,  ο σπουδαστής  μαθαίνοντας για  το αντικείμενο του, μπορεί ταυτόχρονα  ν’ αναπτύξει δεξιότητες του νου που έως να τις ανακαλύψει , δεν τις χρησιμοποιούσε συνειδητά .

Πέρα από τις μέχρι τώρα νοητικές του διεργασίες , ο σπουδαστής μπορεί να μάθει να χρησιμοποιεί την δημιουργική, συνεκτική , αναλυτική , συζευκτική , επινοητική , ορθολογική , διευρυντική , επαγωγική , παραγωγική,  επιμεριστική, διαγωγική, βιωματική, συλλογιστική, διερευνητική, αναστοχαστική, εννοιολογική, ταξινομητική, κριτική σκέψη.

 

[/ultimate_heading][/vc_column][/vc_row][vc_row][vc_column][vc_column_text]

Οι δεξιότητες της σκέψης , μας βοηθούν να συστηματοποιούμε , γνώσεις , εμπειρία και τεχνογνωσία που έχουμε απομνημονεύσει.
Τι σημαίνει πρακτικά το να συστηματοποιούμε;
Να οργανώνουμε και να θέτουμε σε εφαρμογή , βάση συγκεκριμένου σχεδίου, τις γνώσεις μας , σε σχέση με τον στόχο μας!
Όταν κάνουμε την σύνδεση , μεταξύ των δεξιοτήτων μας και του στόχου , τότε μπορούμε να πραγματοποιήσουμε το όνειρο μας.
Διαφορετικά η εμπειρία , οι γνώσεις μας , υποχρησιμοποιούνται , αφήνοντας μας με «αποθήκες» αδρανούς γνώσης.
Πως μπορεί η εκπαίδευση να είναι τόσο αποτελεσματική ούτως ώστε να μειώσει το ποσοστό της αδρανούς γνώσης;

Ορισμοί

Σκέψη: Αν και υπάρχουν πολλοί ορισμοί για την σκέψη , δεδομένου πως οργανικά ακόμα δεν έχει χαρτογραφηθεί , βιολογικά είναι ακόμα δύσκολο να εξηγηθεί, κάθε προσέγγιση αποτελεί ένα θεωρητικό μοντέλο. Για λόγους ευκολίας θα μπορούσαμε να πούμε πως σκέψη είναι μια διαδικασία επεξεργασίας δεδομένων και ερεθισμάτων που λαμβάνονται από το εξωτερικό περιβάλλον και τον εσωτερικό μας κόσμο. Στόχος αυτής της λειτουργίας είναι η επιβίωση.

Κριτική σκέψη: Υπάρχει πληθώρα ορισμών για την κριτική σκέψη. Ο Matthew Lipman στο βιβλίο του «Η σκέψη στην εκπαίδευση» έχει συγκεντρώσει 31 ορισμούς και υπογραμμίζει πως υπάρχουν δεκάδες ακόμα.

Κοινό στοιχείο σχεδόν σε όλους τους ορισμούς είναι πως η κριτική σκέψη είναι πρακτική σκέψη διότι τα αποτελέσματα της είναι εφαρμόσιμα στην καθημερινότητα μας. Κάθε κρίση καθορίζει αυτό που προηγουμένως ήταν ασαφές , παράγοντας ένα γνωστικό αποτέλεσμα το οποίο μας οδηγεί στο να πράξουμε ή να μην πράξουμε κάτι , να πιστέψουμε ή να μην πιστέψουμε κάτι.
Υπό αυτήν την οπτική , η κριτική σκέψη είναι η βάση για κάθε απόφαση , πεποίθηση αλλά και αμφισβήτηση των μέχρι τώρα δεδομένων με στόχο την εξέλιξη.

Η καθιερωμένη εκπαίδευση και η κριτική σκέψη 

Η διδασκαλία της κριτικής ικανότητας δεν συναντάται στα περισσότερα προγράμματα εκπαίδευσης.
Αυτό συμβαίνει διότι η κλασσικού τύπου εκπαίδευση στηρίζεται σε διαφορετικές παραδοχές από αυτές που θα μπορούσαν να προάγουν την κριτική σκέψη.

Καθιερωμένη εκπαιδευτική διαδικασία

Ανάπτυξη κριτικής ικανότητας στην εκπαίδευση

Ο διδάσκων έχει ρόλο αυθεντίας Ο διδάσκων μπορεί να υιοθετήσει γνωστικά στοιχεία που προκύπτουν από την συνεργασία της ομάδας «δάσκαλος –σπουδαστές»
Ο ρόλος του σπουδαστή είναι να συσσωρεύει γνώση Ο ρόλος του σπουδαστή είναι διερευνητικός

Η ομάδα εξάγει συμπεράσματα που προκύπτουν από καλά αιτιολογημένες απόψεις του κάθε σπουδαστή , με στόχο την εξέλιξη της υπάρχουσας γνώσης.

Εκπαίδευση είναι μεταβίβαση γνώσης Εκπαίδευση είναι η εξέλιξη της υπάρχουσας γνώσης και η δημιουργία νέας με στόχο την βελτίωση της ποιότητας ζωής .

 

Αυτό το τελευταίο σημείο «η δημιουργία νέας γνώσης» είναι η διαφορά μεταξύ της εκπαίδευσης ανηλίκων και ενηλίκων.

Καθώς τα παιδιά μαθαίνουν τον κόσμο γύρω τους και τον τρόπο να προσεγγίζουν ότι τον απαρτίζει , οι ενήλικοι συνδυάζουν την υπάρχουσα γνώση και μέσω των δεξιοτήτων της σκέψης , δημιουργούν νέα.
Αυτή διαφορά μαζί με το γεγονός πως η εκπαίδευση των ανηλίκων έχει διαφορετικό στόχο από αυτήν των ενηλίκων (τα παιδιά μαθαίνουν για να εφαρμόσουν στο μέλλον , ενώ οι ενήλικες εφαρμόζουν τώρα) , μας δείχνουν πως δεν μπορεί γίνεται με τον ίδιο τρόπο.

Η πρακτική σημασία της κριτικής σκέψης

Η κριτική σκέψη είναι απαραίτητη προκειμένου ο νους μας να ακολουθεί μια μεθοδολογία επεξεργασίας των δεδομένων που λαμβάνει και να καταλήγει σε ένα αποτέλεσμα το οποίο μπορεί να έχει πρακτική εφαρμογή στην καθημερινότητα μας . Η κριτική σκέψη ως δεξιότητα του νου μπορεί να οργανώνει , να αξιολογεί , να αντιλαμβάνεται τις διαφορές και τις σχέσεις :

1. Οργανώνει τα δεδομένα
2. Οργανώνει τις σκέψεις
3. Αξιολογεί την εγκυρότητα των ισχυρισμών, παραδοχών, απόψεων, πεποιθήσεων κτλ.
4. Αξιολογεί τα γεγονότα, τα πρότυπα , τις ηθικές αξίες , τις αρετές.
5. Αντιλαμβάνεται την διαφορά μεταξύ των εννοιών (πχ συμπεράσματος και υπόθεσης ).
6. Αντιλαμβάνεται τις σχέσεις που συνδέουν τις έννοιες μεταξύ τους (πχ αρετή- ειλικρίνεια).

Αυτές είναι μόνο μερικές από τις δυνατότητες τις κριτικής σκέψης , οι οποίες ωστόσο μας βοηθούν σε απαραίτητες -για την καθημερινότητα μας -γνωστικές διαδικασίες , όπως :

1.Να αιτιολογούμε τις απόψεις μας.
2.Να παρακολουθούμε και να αντιλαμβανόμαστε την σκέψη μας.
3.Να εκτελούμε λογικές λειτουργίες (πχ παραγωγικό και επαγωγικό συλλογισμό).
4.Να διακρίνουμε διαφορές μεταξύ φαινομενικά όμοιων εννοιών (πχ μεταξύ της δύναμης της πειθούς ενός επιχειρήματος και της δύναμης της λογικής του)
5.Να αναπτύσσουμε συλλογισμό βάση συγκεκριμένων απόψεων και κριτηρίων.
6.Να ορίζουμε στόχους βάση κινήτρων.

Γιατί είναι σημαντικό να συμπεριληφθεί στην εκπαιδευτική διαδικασία η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης;
Η επαγγελματική εξέλιξη (όπως και η προσωπική) απαιτεί την εφαρμογή πολλών διανοητικών εργαλείων , όπως οι δεξιότητες συλλογισμού, η ανάπτυξη κρίσεων, η διατύπωση ορθών προτάσεων κα.
Με αυτόν τον τρόπο το άτομο μπορεί να επικοινωνεί μέσω συνομιλίας ή να επιτυγχάνει νοητικούς στόχους , μέσω διαλόγου. Πρακτικά…

Οι περισσότεροι ασφαλιστικοί σύμβουλοι δεν έχουν διδαχτεί την διαφορά μεταξύ συνομιλίας και διαλόγου, με αποτέλεσμα να μην γνωρίζουν πότε χρησιμοποιούν το ένα ή το άλλο στην πωλησιακή διαδικασία.
Ακολουθεί ένας πίνακας στον οποίο πολύ γενικά σκιαγραφούνται οι διαφορές μεταξύ συνομιλίας και διαλόγου. Ο σκοπός του πίνακα είναι να γίνει εμφανές πως ενώ ένας καλός συνομιλητής μπορεί να έχει φυσικό ταλέντο, για την συμμετοχή σ ένα διάλογο απαιτείται εξάσκηση.

ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ

ΔΙΑΛΟΓΟΣ

ΕΙΝΑΙ: Ανταλλαγή , ιδεών , απόψεων, συναισθημάτων, σκέψεων, πληροφοριών κτλ ΕΙΝΑΙ: Αναζήτηση συγκεκριμένου αποτελέσματος , το οποίο θα δώσει λύση στο θέμα που συζητείται.
ΒΑΣΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ: Στην συνομιλία η λογική δεν είναι το κυρίαρχο στοιχείο, αλλά υπερέχει το προσωπικό στοιχείο. Κανείς από τους συνομιλητές δεν έχει θέση ισχύος και δεν υπάρχει προορισμός – στόχος ΒΑΣΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ: Η έναρξη ενός διαλόγου σηματοδοτείται από τον ορισμό του θέματος που πραγματεύεται , προκειμένου οι μετέχοντες να ξεκινούν από κοινή αφετηρία. Ο διάλογος έχει ένα στόχο ο οποίος εξυπηρετεί και τις δυο πλευρές (σε αντίθεση με την ρητορική στην οποία ο στόχος εξυπηρετεί τον ρήτορα).

ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ : Ο συνομιλιακός λόγος , μοιάζει με την ανεπεξέργαστη – μη κατευθυνόμενη σκέψη μας , με την έννοια ότι δεν είναι απαραίτητα λογικά και συναισθηματικά συνεχής.

Τα λογικά κενά είναι αποδεκτά , δεδομένου πως δεν υπάρχει ένας συγκεκριμένος στόχος που πρέπει να επιτευχθεί.

Οι συνομιλητές δεν ακολουθούν δομές λόγου, δεν αποδεικνύουν συμπεράσματα και έχουν την δυνατότητα να εικάζουν .

Ο βαθμός επικοινωνίας , εξαρτάται από το αν οι συνομιλητές έχουν κοινές αξίες και κοσμοθεωρία και άρα είναι εύκολο να καλύπτονται τα κενά λογικής και ορισμών από κοινές εμπειρίες και στάσεις ζωής.

ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ :Οι μετέχοντες στον διάλογο χρησιμοποιούν επιχειρήματα, με στόχο να πείσουν, για  την ορθότητα του συλλογισμού που ακολουθούν.

Δίνουν σημασία τόσο στην λογική ισχύ των επιχειρημάτων όσο και στην δύναμη της πειθούς που αυτά περιέχουν.

Αν και οι μετέχοντες στον διάλογο δεν χρησιμοποιούν όπως οι ρήτορες την τέχνη της πειθούς , ωστόσο προσπαθούν να έχουν ορθό λόγο με δομή και αλληλουχία.

Ο βαθμός επικοινωνίας , εξαρτάται από το αν οι μετέχοντες καταφέρουν από την θέση και την αντίθεση να δημιουργήσουν μια σύνθεση η οποία θα είναι επωφελής και για τα δυο μέρη.

Πως μπορεί να ενσωματωθεί στην εκπαίδευση η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης;
Μια εξαιρετικά εύστοχη παρατήρηση σχετικά με την διδασκαλία της κριτικής σκέψης κάνει ο M Lipman στο βιβλίο του «Η σκέψη στην εκπαίδευση», εκδόσεις Πατάκη.

«Είναι παρανόηση πως η διδασκαλία της κριτικής σκέψης είναι ισοδύναμη με την διδασκαλία σχετικά με την κριτική σκέψη… Η διδασκαλία σχετικά με την κριτική σκέψη έχει τόσες πιθανότητες να δημιουργήσει μια κοινωνία κριτικά σκεπτόμενων ανθρώπων , όσες πιθανότητες υπάρχουν να δημιουργηθεί μια κοινωνία από ποδηλάτες αν διδάξουμε στους μαθητές τα αποτελέσματα ερευνών σχετικά με την οδήγηση ποδηλάτων».

Και συνεχίζει :

« Όσο παράδοξο κι αν φαίνεται , όταν διδάσκουμε μεταδίδοντας τις πληροφορίες και τα δεδομένα που αφορούν σ ένα θέμα , καλλιεργούμε μια απόμακρη και θεωρητική στάση απέναντι στο συγκεκριμένο θέμα και όχι μια πρακτική».

Ο Lipman προτείνει «… η τάξη να γίνει κοινότητα διερεύνησης…»

Πρακτικά για να μπορεί μια τάξη να γίνει κοινότητα διερεύνησης θα πρέπει να υιοθετήσει τουλάχιστον ένα αξίωμα , το οποίο θα στηρίζει την διερεύνηση :
Καμία πεποίθηση δεν είναι τόσο πάγια ώστε να μην μπορεί να γίνει αντικείμενο περαιτέρω διερεύνησης.
ΠΩΣ ;

Μαθαίνοντας από την εμπειρία των άλλων : Η συλλογική μάθηση βασίζεται στις εμπειρίες που βιώνονται από κοινού. Πχ η έρευνα μιας συγκεκριμένης αγοράς , ή η εφαρμογή ενός νέου μοντέλου πώλησης , εμπειρίες οι οποίες συζητούνται και αξιολογούνται από όλους τους μετέχοντες.
Η αίθουσα διδασκαλίας θα πρέπει να μεταμορφωθεί σε ομάδα θετικής συνεισφοράς στην πρόοδο και την εξέλιξη και όχι σε ένα ανταγωνιστικό (ακόμα και ημι-εχθρικό σε λανθάνουσα μορφή περιβάλλον). Οι σπουδαστές θα πρέπει να καταβάλλουν προσπάθεια να ξεφύγουν από τους συνειρμούς που τους καλούν στο κλίμα που είχαν διδαχθεί στις τάξεις ακόμα και από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση.
Οι σπουδαστές αντικαθιστούν την έννοια του λάθους και σωστού με τις έννοιες του λειτουργικού και δυσλειτουργικού. Κάτι το οποίο μπορεί να λειτουργήσει θετικά για έναν σπουδαστή , μπορεί να μην λειτουργεί για έναν άλλον . Αυτό δεν το καθιστά λάθος.
Επιμεριστική σκέψη: Η προσωπική διαδικασία πρόσληψης της πληροφορίας , επεξεργασίας της και εξαγωγής συμπερασμάτων μετατρέπεται σε συλλογική .Ένας σπουδαστής ρωτάει , κάποιος άλλος απαντάει , ένας τρίτος βάζει ένα πρακτικό πλαίσιο στο συμπέρασμα που προέκυψε κοκ.
Αρχιτεκτονική ιδεών: όταν η ύλη που παρέχει το βιβλίο έχει υποστηρικτικό και μερικώς καθοδηγητικό ρόλο , αφήνει περιθώριο στους σπουδαστές, να δομήσουν με τις σκέψεις τους ένα νέο μοντέλο πάνω στο θέμα που τους δίνεται. Το νέο αυτό μοντέλο περιέχει τις εμπειρίες τους και τις σκέψεις τους γύρω από το θέμα . Με αυτό τον τρόπο δημιουργείται ένα νέο νοητικό οικοδόμημα , πιο χρηστικό για το επάγγελμα τους , διότι είναι πιο ταιριαστό.
Η διατύπωση ερωτήσεων από τους σπουδαστές στο θέμα του βιβλίου , ανοίγει τον δρόμο στον διάλογο και στην απόκτηση δεξιοτήτων που αφορούν στην συγκεκριμενοποίηση του αφηρημένου.
Μια τέτοια δεξιότητα είναι απολύτως απαραίτητη στον ασφαλιστικό σύμβουλο καθώς διευκολύνει τον ίδιο και τον πελάτη του να δουλεύουν με θέσεις και όχι με υπαινιγμούς και υποθέσεις. Πχ στην αφηρημένη διατύπωση του πελάτη « με καλύπτει το ταμείο μου» μια ερώτηση του τύπου «τι εννοείς , ποια από τις καλύψεις θεωρείς επαρκή ή ταιριαστή σε σένα;» μπορεί να δώσει μια πιο σαφή οπτική για το τι ακριβώς έχει ο πελάτης στο μυαλό του , ακόμα και στον ίδιο τον πελάτη.
Η ανοιχτή συζήτηση βελτιώνει τις δεξιότητες της σκέψης , διότι προάγει την ορθή κρίση. Καθώς σε μια ομάδα υπάρχουν περισσότερες από μια συλλογιστικές διαδικασίες , είναι λογικό να επωφελούνται όλοι οι μετέχοντες.

Εν κατακλείδι :

Η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης μέσα από την εκπαίδευση , αν και αρχικά μπορεί να φαίνεται δύσκολα εφαρμόσιμη , διότι δεν χρησιμοποιούμε για αυτήν τα μέχρι τώρα οικεία πρότυπα, μπορεί να μας ωφελήσει πολλαπλά , σε περισσότερο από έναν τομέα της ζωής μας.
Η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης «εγκαθιστά» νέες δομές πρακτικής σκέψης στον νου μας , πάνω στις οποίες μπορεί να θεμελιωθεί , η προσωπική πρόοδος και εξέλιξη.

 

Pin It on Pinterest